RIALFrI - Repertorio Informatizzato Antica Letteratura Franco-Italiana# ISSN 2282-6920

Repertorio Informatizzato Antica Letteratura Franco-Italiana

Repertorio Informatizzato Antica Letteratura Franco-Italiana

[CHOISON] s.f.

[CHOISON] s.f.

[FEW VII, 296a occasio; T-L (rinvio) choison; GD choison1; DMF choison; TLIO cagione; GDLI cagione]

0.1 caison, caisons, caisonz, caixon, cason, casone, çasons, çasson, caxion, caxon, caxun, chaison, chaixon, chason, chaxion, cheison, cheisons, qeison, qeisons, queison.

0.2 Dal lat. occasioōnis.

0.3 Variante dell’a.fr. ochaison con aferesi della vocale iniziale. La forma choison è presente in a.fr., ma senz’altro minoritaria, mentre in franco-italiano è molto più frequente per influsso dell’italiano cagione. Cfr. Holtus 1979, pp. 243-44 e la voce ochaison del DiFrI.

0.4 1 ‘Circostanza che comporta una qualche conseguenza’. 1.1 Ochaison de ‘Cicostanza che determina un’azione, provoca un avvenimento’. 2 Per estensione ‘Motivo, ragione, causa’. 2.1 Por petite choison ‘Per motivi futili’. 2.2 Sans choison. 2.3 Por nule/nesune choison. 3 ‘Pretesto’. 4 ‘Azione o omissione che contravviene a una disposizione della legge o a un precetto della morale, colpa’.

0.5 Francesca Gambino 18.08.2025. Ultimo aggiornamento: Francesca Gambino 18.08.2025.

 

1 ‘Circostanza che comporta una qualche conseguenza’.

– «[8] Et s’el avenist alcune fois qe le feu s’astutas, il vunt a les autres que cel meesme foy tienent et aorent le feu ausi, et se font doner de lor feu que ait en lor yglise et tornent a aprendre de lor feu, ne jamés ne l’aprennerent se no fost de cel feu qe je vos ai contés; et vont pour trever de cel feu mantes fois .x. jornees. [9] Por ces caison que je vos <ai> contés aorent le feu celz de celle contree; et vos di qu’il sunt mantes jens.», Marco Polo, Le devisement dou monde, post 1295, prob. 1298; ms. Paris, BnF, fr. 1116: primo quarto XIV s., venez., tosc., XXXI, 9.

– «“Emperer, sire”, ço le dis Naimon, |  “Da vestra part è venù la cason, |  De la raine sens mal contençon |  De le non avés fato se mal non”», La Geste Francor, Macario, prima metà XIV s., Nord-Est (ed. Bergo), 15496.

1.1 Ochaison de ‘Cicostanza che determina un’azione, provoca un avvenimento’.

– «Feme caisons est de toz maus.», Blasme des femes, verso il 1310, Gubbio, 58.

– «Sor toute rien soi angoisos | De la mal destinee sort | Qe fu caison de vostre mort.», Le roman d’Hector et Hercule, primo trentennio XIV sec., 1320.

– «[7] Por Dieu, dites moi | la caison de vostre corus, si corus i a; qar il n’i a si aut home au monde, se il vos | avoit de rien corochiés, qe nos ne li metons a destrucions mantenant qe vos | voudrés, la Deu merci e li vostre pooir».», Tristan en prose, secondo quarto del XIV sec., 7.

– «[50] Vos devés savoir, segond cum li cont devixe, cist dux de Baivere estoit molt saze, e quand il intand cum sa dame estoit inzante, il soi pensa s’il poroit esre, se la dame fist fil ho fille, ch’il fust caixon de grand dalmagie por la vixion ch’il avoit avue celle mesme nuit, e sa dame aprés.», Raffaele da Verona, Aquilon de Bavière, 1379-1407, Verona, 1, IV, 50.

2 Per estensione ‘Motivo, ragione, causa’.

– «Car li contraire aveç dit do u plus bon. |  Ancor je di che se nos le faison | Si cum vos dites, ch’en tot perduç avon. |  Bien vos en sai demostrer la caison: |  Se nostre jent en Navaire envoion | E il le sente Çarles por espion | O vint o trente miler de si baron | Lor poit derier mander a esperon.», L’Entrée d’Espagne, secondo quarto XIV sec., Padova, 8093.

– «E qant sire feit tort, ja n’i faut le queison», L’Entrée d’Espagne, secondo quarto XIV sec., Padova, 14196.

– «[109] Ai quante dotanze oit li roi come cil che soit bien che li roi de Franze non estoit mie son amis, e non avoit raixon e ni cason de essere! E atant ariverent al camp.», Raffaele da Verona, Frammento Aquilon, 1379-1407, Verona, I, 109.

2.1 Por petite choison ‘Per motivi futili’.

– «Does fiuç ay vech moy, Anseis et Guion ; | Aseç ont chiere ardie, neç de fames d’Aragon. |  De ceus reigne issimes por petite caison: | Baniz nos fumes toç que olcions .i. prodon.», Huon d’Auvergne, 1341, Modena, 1552.

2.2 Sans choison

– «[8] Ai quant forent de cels Sorian mort e abatus a cille prime invagie, e ce non fu sans caixons, che ceus de Cartazine verent lor segnor aller por la bataile abatant ses anamis, e forent bien ordenés e apareliés.», Raffaele da Verona, Aquilon de Bavière, 1379-1407, Verona, 1, LX, 8.

– «Ben m’en deveroie eser castigé, | Quando Rolant vidi tot aquité, | Qe de la bataile n’oit li guanto pié; | Sença cason non oit ensi ovré», La Geste francor, Chevalerie Ogier le Danois, prima metà XIV s., Nord-Est (ed. Zarker Morgan), 1518.

2.3 Por nule/nesune choison

– «De quela robe oit a si gran foson, |  Qe plus non demandent per nule cason.», La Geste francor, Enfances Bovo, prima metà XIV s., Nord-Est (ed. Zarker Morgan), 269.

– « Çascun de lor demandaroit la coron. |  Ma s’erese avés a ves decesion, |  Questo non po avenire por nesune cason.», La Geste francor, Berta da li pe grant, prima metà XIV s., Nord-Est (ed. Zarker Morgan), 1360.

– «Non doit l’om forligner par nesune chaison.», Huon d’Auvergne, 1341, Modena, 1601.

– «“Segnur”, fait il, “oez qe mespreson | M’avoit fato l’inperaor Karlon | De mia file da la cler façon. | Sbanojé la oit, cun se fait li laron; | Sor le oit atrové blaximo e cason.», La Geste francor, Macario, prima metà XIV s., Nord-Est (ed. Zarker Morgan), 2034.

3 ‘Pretesto’.

– « [21] Et encore voç di qu’il funt un autre chouse que plosors foies cesti endevi<n> dient as pare<n>s des mors: que il ne est bien que il traient por la porte de la maisson le cors mors, et trovent caison ou d’estaile ou d’autre chousse que soient encontree a celle porte; et adonc les parens dou mors le funt traire por autre porte, et maintes foies font ronpre les mur et d’iluec le funt traire.», Marco Polo, Le devisement dou monde, post 1295, prob. 1298; ms. Paris, BnF, fr. 1116: primo quarto XIV s., venez., tosc., LVII, 21.

 

4 ‘Azione o omissione che contravviene a una disposizione della legge o a un precetto della morale, colpa’.

– « Pillat le prince a Jhesus tost s’en va, |  Aseç l’inquer a lui et a demanda. |  Por nulle rens ja chaison ne i trova | Et a cil tens Juyf s’eslonja, | Le jorn de Passe che un’usançe observa.», Passion di Venezia, metà del XIV sec., 293.

 

Go to top of the page keyboard_arrow_up